Βιβλίο - Γραφή

Τα Μυστήρια του Φαινομένου της Γραφής

Άραγε υπάρχει κάποιος άνθρωπος σήμερα που θα μπορούσε να φανταστεί πώς θα ήταν η ανθρωπότητα χωρίς τη γραφή; Δύσκολα θα το φανταζόταν, και ακόμα και να μπορούσε να φτιάξει μία εικόνα μίας κοινωνίας που δε θα διέθετε γραφή, δε θα μπορούσε να φανταστεί τον εαυτό του να ζει μέσα σε αυτή. Αυτό, όμως, που για τον μέσο άνθρωπο του σήμερα είναι αυτονόητο, χρειάστηκε να περάσουν πολλά χρόνια μέχρι να “κατακτηθεί” και να διευκολύνει με αυτό τον τρόπο τον πολιτισμό του ανθρώπου.

Αρχικά, πρέπει να ξεκαθαριστεί η διαφορά ανάμεσα στη γλώσσα και στη γραφή. Η γλώσσα είναι ο κατεξοχήν τρόπος επικοινωνίας ανάμεσα στους ανθρώπους, μία βιολογική διεργασία, χωρίς την οποία δε θα ήμασταν σε θέση να πραγματοποιήσουμε βασικές ανάγκες της ζωής μας. Ο άνθρωπος μιλάει διότι είναι γενετικά προγραμματισμένος να μιλάει. Δεν υπάρχουν υγιείς άνθρωποι που να μη μιλάνε. Αυτοί που δε μιλάνε, είναι αυτοί που δε μπορούν να μιλήσουν, λόγω γλωσσικών διαταραχών.

Η γραφή, όμως, είναι άλλο πράγμα. Ο άνθρωπος δεν είναι βιολογικά προγραμματισμένος, ώστε να μάθει να γράφει. Εξάλλου, για πολλές χιλιετίες η γραφή δεν ήταν αναγκαία στις ανθρώπινες κοινωνίες και ακόμα και σήμερα υπάρχουν εκατομμύρια άνθρωποι που δεν έχουν κατακτήσει αυτή τη δυνατότητα, για διάφορους λόγους. Μπορούν, όμως, να μιλάνε και να χειρίζονται μία γλώσσα το ίδιο επιδέξια με τους εγγράμματους ομιλητές. Και εδώ έγκειται η βασική διαφορά μεταξύ γλώσσας και γραφής. Ο άνθρωπος δε μπορεί να ζήσει χωρίς τη γλώσσα, χωρίς τη γραφή όμως μπορεί. Αυτό το τελευταίο, βέβαια, δε συνεπάγεται πως η χρήση της γραφής είναι περιττή. Κάθε άλλο. Οι Ρωμαίοι άλλωστε έλεγαν “Verba volant, scripta manent”, δηλαδή “τα λόγια πετούν, τα γραπτά μένουν”. Και όχι τυχαία.

Αιγυπτιαή ΓραφήΟι πρώτες εικασίες για την εμφάνιση της γραφής χάνονται στη σφαίρα του μύθου. Οι Σουμέριοι, ένας λαός της Μεσοποταμίας, ήταν ο πρώτος λαός που μέσα από τις δοξασίες και τις παραδόσεις του υποστήριζε τη θεϊκή προέλευση της γραφής. Η αλήθεια είναι πως η γραφή πρωτοεμφανίστηκε σε αυτόν τον πολιτισμό περίπου την 4η με 3η χιλιετία π.Χ. Λίγο αργότερα, εμφανίστηκε στην Αίγυπτο. Η ανάγκη που γέννησε τη γραφή τόσο στην Αίγυπτο όσο και στη Μεσοποταμία ήταν προφανώς οι κοινωνικές απαιτήσεις.

Όταν ο άνθρωπος εγκατέλειψε τον νομαδικό τρόπο ζωής του και από κυνηγός και τροφοσυλλέκτης άρχισε να αναζητά μόνιμη εγκατάσταση, ήταν αναπόφευκτο να δημιουργηθούν και οι πρώτες κοινωνίες. Αυτές οι κοινωνίες δεν άργησαν να αποκτήσουν ιεραρχία, η οποία ήταν πολλές φορές αρκετά περίπλοκη. Στην περίπτωση των Αιγύπτιων, οι οποίοι ήταν γεωργοί τότε, οι πλημμύρες του Νείλου που κατέστρεφαν κάποια χωράφια, γέννησαν την ανάγκη επαναπροσδιορισμού των χωραφιών μετά από κάθε πλημμύρα. Για να γίνει αυτό έπρεπε να τηρηθούν αρχεία καταγραφής. Και για να υπάρξουν αυτά τα αρχεία έπρεπε να υπάρχει και η γραφή. Οι Αιγύπτιοι, βέβαια, πίστευαν και αυτοί πως η γραφή τους δόθηκε από τους θεούς.

Γύρω στο 1500 π.Χ., η γραφή έκανε την εμφάνισή της στην Κίνα. Οι πρώτες επιγραφές ήταν γραμμένες πάνω σε κόκαλα ή σε κελύφη και απηύθηναν δοξασίες προς τους θεούς. Σύμφωνα με την κινεζική μυθολογία ο ήρωας Τσανγκ-Κι ήταν ο εφευρέτης της γραφής. Στην Αμερική δε, η γραφή αναπτύχθηκε από τους προκολομβιανούς πολιτισμούς που έδρασαν εκεί, και συγκεκριμένα από τους Ολμέκους. Τα πρώτα κείμενα που έχουμε στα χέρια μας από αυτούς τους πολιτισμούς είναι ημερολογιακού τύπου.

Το ερώτημα βέβαια που γεννάται είναι γιατί η γραφή εμφανίστηκε πρώτα στη Μεσοποταμία και όχι π.χ. στη νότια Αφρική; Η απάντηση είναι πως η Μεσοποταμία ήταν η πρώτη περιοχή στην οποία αναπτύχθηκαν πόλεις, δηλαδή μόνιμες εγκαταστάσεις με αρκετό πληθυσμό και κοινωνική ιεράρχηση που είχαν ανάγκη την καταγραφή της πληροφορίας. Ο γεωργικός τρόπος παραγωγής ήταν ακόμη ένας παράγοντας που δημιούργησε τη γραφή και εμφανίστηκε και αυτός για πρώτη φορά εκεί.

Πρωτόγονες ΖωγραφιέςΣτις πρώτες φάσεις της ιστορίας του ανθρώπινου είδους δεν υπήρχε γραφή και αυτό διότι οι συνθήκες που επικρατούσαν τότε δεν προκαλούσαν άμεσα το ζήτημα καταγραφής εμπειριών και πληροφοριών. Βέβαια, οι πρώτοι άνθρωποι είχαν ανακαλύψει τρόπους για να αναπαριστούν τα βιώματα και τις εμπειρίες τους, τις περίφημες ζωγραφιές που κατά καιρούς ανακαλύπτονται σε σπηλιές αλλά αυτές δε λογίζονται ως γραφή, αφού είναι εντελώς ανεξάρτητες από τη γλώσσα. Πολλοί ειδικοί θεωρούν την αρίθμηση ως πρόγονο της γραφής ή ότι τουλάχιστον ξεπήδησε από την ίδια ανάγκη που ξεπήδησε και η γραφή. Η ανάγκη της αρίθμησης πάντως σίγουρα ήταν ένα από τα θεμέλια που οδήγησαν στη δημιουργία γραφής.

Γύρω στο 9000 – 8000 π.Χ. συντελείται μία τεράστια καμπή στην ανθρώπινη ιστορία. Ο μέχρι πρότινος κυνηγός και τροφοσυλλέκτης άνθρωπος που δεν είχε σταθερό τόπο κατοικίας αρχίζει σιγά-σιγά να δημιουργεί μόνιμες κατοικίες και αυτό διότι ανακάλυψε τον γεωργικό τρόπο ζωής. Στην ευρύτερη περιοχή της Μεσοποταμίας το κλίμα ήταν ιδανικό για την καλλιέργεια σιταριού και κριθαριού. Ο άνθρωπος κατάφερε να “εξημερώσει” αυτά τα φυτά και αυτό σε συνδυασμό με την εξημέρωση και των κατάλληλων ζώων δημιούργησε τη γεωργία. Η γεωργία επεκτάθηκε σιγά σιγά και σε ανατολή και σε δύση. Σήμερα, είναι εύκολα κατανοητό πως μία καλή σοδειά, δημιουργεί αποθέματα τροφής. Άρα ο άνθρωπος δε χρειαζόταν πλέον να μετακινείται από τόπο σε τόπο.

Καταλαβαίνουμε, βέβαια, πως η μόνιμη εγκατάσταση δημιούργησε και τις πρώτες κοινωνίες, ιεραρχικά δομημένες. Ο άνθρωπος ανέπτυξε και τις πρώτες τέχνες, καθιστώντας την κοινωνία στην οποία ζούσε ακόμα πιο πολύπλοκη και σύνθετη. Σε τέτοιες συνθήκες δεν είναι δυνατόν να λείπει η γραφή ως σύστημα καταγραφής της πληροφορίας. Η αρίθμηση, λοιπόν, που προέκυψε ως ανάγκη καταγραφής των αποθεμάτων οδήγησε στην ανάπτυξη της γραφής κατά την 8η χιλιετία π.Χ. Τα πρώτα συστήματα γραφής ήταν σημασιογραφικά / ιδεογραφικά (δηλαδή, μία εικόνα αποτύπωνε μία συγκεκριμένη σημασία). Αργότερα επινοήθηκαν τα συλλαβικά συστήματα (δηλαδή, ένα σύμβολο απεικόνιζε μία συγκεκριμένη συλλαβή) και κατόπιν τα αλφαβητικά συστήματα (ένα γράμμα απεικονίζει ένα φώνημα, έναν ήχο).

Αρχικά, η γραφή χρησιμοποιήθηκε για να καλύψει αποκλειστικά λογιστικούς και διοικητικούς σκοπούς. Αργότερα, ο ρόλος της διευρύνθηκε και άρχισε να χρησιμοποιείται και για λογοτεχνικούς σκοπούς. Αυτή η ανάγκη συνέπεσε και με την επινόηση των πρώτων αλφαβητικών συστημάτων.

Γίνεται, επομένως, κατανοητό πόσο σημαντική είναι η γραφή για την πλήρη ανάπτυξη των ανθρώπινων πολιτισμών. Ο πολιτισμός μας έχει φτάσει σε αυτό το επίπεδο που είναι τώρα μέσα από διάφορες φάσεις. Η γραφή είναι ένα σκαλί σε αυτή την εξέλιξη. Όπου δεν υπάρχει γραφή σήμερα δεν υπάρχει εγγραμματοσύνη. Και όπου δεν υπάρχει εγγραμματοσύνη ο πολιτισμός δεν είναι εντελώς ανεπτυγμένος. Χρειάζεται και άλλα βήματα “προόδου” για να φτάσει στην πλήρη ανάπτυξή του. Ένα από αυτά τα βήματα είναι και η κατάκτηση της γραφής ως διαδικασίας καταγραφής πληροφοριών και εμπειριών.

*Αντλήθηκαν πληροφορίες από το βιβλίο του Α.Φ. Χριστίδη “Η ιστορία της αρχαίας ελληνικής γλώσσας” (πρβλ. Κεφ 3 “Τα μυστικά της γραφής” σελ. 46 – 63).

 

 Γιάννης Καραγιωργάκης 
- Φοιτητής Φιλοσοφικής Σχολής Α.Π.Θ.
Αναγνώστης του Macroskopio

Διαβάστε Σχετικά…