Πόντιοι Χορευτές σε Πυρρίχιο

Πυρρίχιος Χορός

 
Μνημονεύοντας την Ποντιακή Κουλτούρα

Ο χορός συντροφεύει τη ζωή των Ποντίων από το παρελθόν μέχρι σήμερα. Με το κούρδισμα της λύρας και το άκουσμα της πρώτης μελωδίας, η καρδιά του Ποντίου σκιρτάει. Το σώμα τραντάζεται αποκρινόμενο στη λύρα. Κι έχει πολλά να πει.  Με το σώμα τους οι Πόντιοι αφηγούνται ιστορίες που ίσως στην περίοδο του επαναπατρισμού κανείς δεν καταλάβαινε.

Σ’ ένα πρόσφατο ποντιακό συνέδριο περί ποντιακής «αυτογνωσίας» που παρευρέθηκα, όλες οι ομιλίες των Ποντίων περιστρέφονταν γύρω από το θέμα της μνήμης. Μνήμη για τόπους, χρόνους, γεγονότα και ανθρώπους… Η φράση που επαναλάμβαναν οι περισσότεροι ομιλητές ήταν “Μα εμείς οι Πόντιοι δε χορεύουμε μόνο, μπορούμε μέσα από τέτοιες εκδηλώσεις…[να γράφουμε την ιστορία]”.

Κι όμως… σκέφτηκα ότι ακόμα και όταν δεν υπήρχαν τα σχετικά συνέδρια, το στοιχείο που διατηρεί την ιστορική μνήμη στην ποντιακή κουλτούρα ήταν και είναι ο χορός. Είτε με τις διαλέξεις είτε με τον χορό, επιτελείται η ανα-βίωση και αναμετάδοση της ανάμνησης. Μόνο το μέσον της επικοινωνίας διαφέρει. Από τη μια ειναι η ομιλία, από την άλλη το σώμα.

Ένας ομιλητής παραλληλίζοντας την εμπειρία του με αυτήν των Ποντίων, ανέφερε “Βλέπω τον λόγο μου ως μνημόσυνο στον παππού και τη γιαγιά μου”. Το ίδιο κάνουν και οι Πόντιοι με το σώμα. Χορεύουν τη μνήμη τους. Οι Πόντιοι χαρακτηριστικά λένε “Να ξεραίνεται η γούλα μ’ αν ανασπάλλω την πατρίδα μ” (να στεγνώσει ο λαιμός μου αν ξεχάσω την πατρίδα μου). Αυτό είναι το τίμημα που θα  πληρώσει το σώμα εάν αφεθεί στη λήθη.

Η ιστορική μνήμη, λοιπόν, σωματοποιείται στην Ποντιακή κουλτούρα. Κάθε χειρονομία, κίνηση, και ένας κώδικας που χρειάζεται αποκρυπτογράφηση. Προσωπικά ασχολούμαι με τη μελέτη του Πυρρίχιου χορού, εμβαπτισμένου στην ποντιακή κουλτούρα με το όνομα Σέρρα, ως τελετουργική δράση, και θεωρώ οτι αποτελεί μνημόνευση των προγόνων.

Ο Πυρρίχιος ήταν ο κατεξοχήν πολεμικός χορός της αρχαιότητας. Μαρτυρείται από τους μυθικούς χρόνους και χορεύεται μέχρι σήμερα. Βέβαια, δεν μπορεί να γίνει κατανοητός ως ένα στατικό φαινόμενο, που διατηρήθηκε αμετάβλητο από την αρχαιότητα ως σήμερα, άλλα ως ένα πολιτισμικό στοιχείο, ένας χορός, που διατηρεί τον ιερό και πολεμικό του χαρακτήρα στον χρόνο. Οι ποντιακοί χοροί φαίνεται να ακολουθούν το συγκεκριμένο χαρακτήρα σε αντίθεση με τους άλλους ελληνικούς χορούς (Kilpatrick, 1980).

Στο έργο του Αθήναιου «Δειπνοσοφισταί» (14,6) ο Σωκράτης αναφέρει ότι εκείνοι που τιμούν τους θεούς με το χορό είναι και οι καλύτεροι στον πόλεμο. Ήδη από την αρχαιότητα οι άνθρωποι φαίνεται να έχουν τη θρησκευτική ανάγκη να χορέψουν τον Πυρρίχιο. Είτε στον ιστορικό Πόντο πριν τις μάχες, είτε σήμερα ως εκδήλωση τιμής και μνήμης οι χορευτές εκφράζουν πείσμα, αυτοθυσία και λαχτάρα για λευτεριά.

Ο χορός αυτός αποτελεί μια διαβατήρια τελετουργική στιγμή, που τους προετοιμάζει για τον πόλεμο κυριολεκτικά ή μεταφορικά. Η γενοκτονία που υπέστη ο ποντιακός ελληνισμός αποτελεί ανοιχτή πληγή στην καθημερινή ποντιακή κουλτούρα και μπορεί να εντοπιστεί στα τραγούδια και στους χορούς, κυρίως στον Πυρρίχιο.

Όσο χαρακτηριστικά και αν είναι τα ποντιακά γλέντια με τους χορούς, την ποντιακή κουζίνα και την περηφάνια των γηραιότερων για τα νέα παιδιά που χορεύουν, παντού υπάρχει μια μελαγχολία για τη χαμένη πατρίδα. Οι Πόντιοι τραγουδούν ακόμα και στις «χαρές» (γάμους) τους το τραγούδι Την πατρίδαμ’ έχασα, έκλαψα και πόνεσα...”.

Για παράδειγμα, ο παππούς μου γεννήθηκε και έζησε στην Κοζάνη χωρίς να επισκεφτεί ούτε μια φορά τον Πόντο. Πάντα, όμως, τον αποκαλεί πατρίδα. Αυτό μεταφέρεται από γενιά σε γενιά. Τα νέα παιδιά που χορεύουν τον Πυρρίχιο σήμερα διαγράφουν με το σώμα τους τον Πόντο ως πατρίδα.

Σε μια συνομιλία μου με έναν νεαρό Πόντιο μου ανέφερε τα λόγια του δασκάλου του “πριν από τις μάχες τον χόρευαν για να ανέβει το ηθικό τους, στα γλέντια για να γιορτάσουν, και μετά τις μάχες όταν κήδευαν τους νεκρούς χόρευαν μαυροφορεμένοι για να τους τιμήσουν”. Πολλοί και κυρίως γηραιότεροι μου ανέλυσαν τον χορό ως σύμβολο ζωής και ως το σύμβολο της ποντιακής τους περηφάνιας.

Στην προσπάθεια μου να αποκωδικοποιήσω τον χορό ανακάλυψα την αναγκαιότητα της εθνογραφικής επιτόπιας έρευνας και όχι απλά και μόνο μιας βιβλιογραφικής επισκόπησης. Το σώμα του χορευτή μιλά για μια ιστορία ζωής, όπου ξεκινά με ελαφρές κινήσεις, αφηγούμενο τα πρώτα δειλά βήματα στον κόσμο μέχρι τις δυσκολίες που εμφανίζονται, όπου το σώμα τρέμει και προσπαθεί να παραμείνει όρθιο.

Έπεται, η χαρακτηριστική κίνηση με τα χέρια σηκωμένα προς τον ουρανό και το τρέμουλο του κορμού. Τα πόδια βηματίζουν επί τόπου με πυγμή, γειώνοντας όλη τους την ενέργεια. Θεωρώ τη στιγμή αυτή ως την πιο εκστατική κίνηση της χορευτικής τελετουργίας, που φανερώνει την αντίσταση του ανθρώπου στη λήθη της ιστορίας. Πρέπει να ξέρεις από που προέρχεσαι για να δεις που πορεύεσαι.

Ο Σωματαρίδης πιστεύει ότι την ώρα που κάποιος χορεύει τον Πυρρίχιο θα του δοθούν οι ευκαιρίες και τα ερεθίσματα για να ανακαλύψει τον εαυτό του: “Όλοι οι άνθρωποι μπορούν να χορέψουν έως ένα σημείο… αρκεί, βεβαίως, να μπεις στο βάπτισμα της πατριωτικής ή καταγωγικής φιλοτιμίας των προγόνων, που πάντα υπάρχουν μέσα μας”. Εξηγεί την παραπάνω φράση λέγοντας ότι με τον χορό σου είναι σαν να δίνεις το δικαίωμα στους προγόνους σου να ζούνε μέσα σου και ότι ό,τι κάνεις και πιστεύεις ως άνθρωπος είναι και για λογαριασμό εκείνων… Κατανοούμε, δηλαδή, ότι ο χορός υπηρετεί διαχρονικές αξίες, που δεν πρέπει να χαθούνε.

Στόχος της ευρύτερης μελέτης μου είναι να καταδείξει πως ο αρχαίος Πυρρίχιος επιβιώνει και στις μέρες μας ως τελετουργικό χορόδραμα. Σύμφωνα με τη Σερεμετάκη (2017), μια τελετουργία δεν μπορεί να χαρακτηριστεί παγιωμένη ούτε στατική, και θα πρέπει να σημειωθεί ότι μια τελετουργία - είτε η φόρμα είτε και το περιεχόμενό της - μπορεί να επιμένει και να επιβιώνει στο παρόν.

Στην ποντιακή κουλτούρα σίγουρα ο Πυρρίχιος δε διατηρήθηκε ανέπαφος από το παρελθόν, αλλά διατήρησε έναν βαθμό εγκυρότητας, και αποτελεί πολιτισμικό βίωμα της καθημερινής ζωής τους έως σήμερα. Αλλά ενώ το παρελθόν του έχει πολυσυζητηθεί, η παρουσία του στο παρόν δεν έχει λάβει τη δέουσα επιστημονική προσοχή και ανάλυση.

Βιβλιογραφία
- Kilpatrick, David. 1980. Functions and Style in Pontic dancemusic.Επιτροπή Ποντιακών Μελετών.
- Σερεμετάκη, Κ.Νάντια. 2017. Εισαγωγή στην Πολιτισμική Ανθρωπολογία. Αθήνα. Πεδίο.

 

Χριστίνα Πανέρα
Απόφοιτος του τμήματος Ιστορίας, Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου (Καλαμάτα) και μεταπτυχιακή φοιτήτρια στο University of Wales,Trinity Saint David.

Αναγνώστρια του Macroskopio

Το παρόν άρθρο αποτελεί τμήμα της πτυχιακής της μελέτης με τίτλο: «Πυρριχίζειν στο Χθές  και στο Σήμερα: Μια Ιστορική - Εθνογραφική μελέτη του Πυρρίχιου Χορού στην Ποντιακή Κουλτούρα» υπό την επίβλεψη της κας Κ.Νάντιας Σερεμετάκη, Καθηγήτριας Πολιτισμικής Ανθρωπολογίας. Βασίζεται σε επιτόπια, εθνογραφική έρευνα, συνεντεύξεις, σχετικό οπτικό υλικό, όπως ντοκιμαντέρ, και προσωπικές εμπειρίες.

Διαβάστε Σχετικά…