Θεατρικές Μάσκες
Άρθρα Αναγνωστών
Η σημασία του θεάτρου στην Ελλάδα του σήμερα

Θέατρο. Μία από τις λεγόμενες "καλές τέχνες", ίσως η πιο ένδοξη, η πιο λαμπρή και η πιο διαχρονική. Μία επιστήμη θα μπορούσε να το ονομάσει κανείς. Μία επιστήμη, η οποία έχει αναθρέψει γενιές και γενιές, μία επιστήμη που ήδη από τα σπάργανά της έχει καταφέρει, αν όχι να αλλάξει τον ρου της ιστορίας, σίγουρα να αλλάξει τον ρου στον τρόπο σκέψης των ανθρώπων.

Αναμφίβολα, το θέατρο έχει καταφέρει να κάνει πράγματα που καμία άλλη "ars liberalis" δεν έχει καταφέρει. Δεν είναι τυχαίο που το όνομά του έχει συνδεθεί με την λαμπρότητα, την ευγένεια, το κάλλος, το ήθος, την τέρψη και τη διδασκαλία. Το θέατρο αλλά και οι εκπρόσωποί του, οι ηθοποιοί, συμβάλλουν τα μέγιστα στην σωστή ανάπτυξη της φαντασίας και της ευαισθησίας του ανθρώπου, βοηθώντας τον να γίνει ένα "έλλογο ον". Και ειδικότερα σε μία χώρα που έχει διαγράψει τόσο λαμπρή πορεία ανά τους αιώνες σε αυτόν τον τομέα, την Ελλάδα, το θέατρο δε θα μπορούσε παρά να κρατάει τα ηνία της πολιτιστικής κληρονομιάς της.

Τί ακριβώς είναι όμως το θέατρο; Είναι απλώς ένα μέσο διαφυγής από τα προβλήματα της καθημερινότητας; Απλώς ένα μέσο τέρψης; Περνάει μηνύματα στον θεατή; Και αν ναι, τί είδους μηνύματα; Πώς αντιμετωπίζει ο μέσος Έλληνας το θέατρο; Το θεωρεί διαχρονικό ή ξεπερασμένο θεσμό; Πιστεύει ότι έχει ακόμα να προσφέρει νέες ιδέες ή σερβίρει απλώς "ξαναζεσταμένο φαγητό";

Για να απαντήσουμε σε όλα αυτά τα ερωτήματα, θα πρέπει να κάνουμε μία σύντομη αναφορά στο πώς έβλεπαν οι αρχαίοι Έλληνες τον θεσμό αυτό. Οι πρόγονοί μας, λοιπόν, αρχικά θέατρο ονόμαζαν το ακροατήριο και το κτίσμα που διαδραματίζονταν οι παραστάσεις. Αργότερα, η λέξη απέκτησε πιο ευρεία σημασία και κατέληξε να σημαίνει ό,τι και σήμερα. Οι περισσότεροι σήμερα πιστεύουν πως το θέατρο στην αρχαία Ελλάδα ήταν απλώς ένα μέσο για να ξεφεύγει ο άνθρωπος από τα καθημερινά του προβλήματα, ένα ψυχαγωγικό δρώμενο.

Δεν ήταν όμως μόνο αυτό. Ναι μεν ο πιο επιφανής σκοπός του ήταν να τέρψει, να ευχαριστήσει το κοινό για τον κόπο που έκανε και για τον χρόνο που ξόδεψε για να παρακολουθήσει την κάθε παράσταση. Πάντα, όμως, το θέατρο έπαιζε το ρόλο του μέντορα, του δασκάλου. Περνούσε πληθώρα κοινωνικών μηνυμάτων και προβλημάτιζε τους προγόνους μας. Πολλά θεατρικά έργα είχαν ξεκάθαρο περιεχόμενο. Ορισμένα υμνούσαν κάποιες κοινωνικές συμβάσεις, όπως την πολιτική εξουσία ή τη θρησκεία, άλλα τις καυτηρίαζαν. Το θέατρο ήταν ένα μέσο έκφρασης πολλών κοινωνικών προβλημάτων που εξέφραζαν τους περισσότερους πολίτες και έθεταν σε προβληματισμό τους κυβερνώντες. Ακόμα και ως μέσο προπαγάνδας χρησιμοποιήθηκε ή για να εξυμνήσει κάποιο συγκεκριμένο πολιτικό καθεστώς ή ένα πρόσωπο μόνο.

Σκηνή 1Φυσικά, σε μία χώρα με τόσο πλούσια παράδοση στις ελευθέριες τέχνες, το θέατρο αν και πέρασε από μία πολύ μεγάλη φάση παρακμής και εν τέλει στασιμότητας, κατά τον βυζαντινό Μεσαίωνα, εντούτοις η φλόγα του δε σταμάτησε ποτέ να καίει. Μετά την κατάλυση της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας, στις ελληνικές περιοχές που εξουσίαζαν οι Ενετοί (Κρήτη, Κύπρος, Επτάνησα), το θέατρο και η λογοτεχνία δε σταμάτησαν ποτέ να αναπνέουν.

Στην Κρήτη ειδικά, κατά τον 15ο και 16ο αιώνα (μέχρι το 1669) το θέατρο γνώρισε τόσο μεγάλη άνθηση, που έκανε το μεγάλο εκείνο ελληνικό νησί να γίνει γνωστό σε όλο τον δυτικό κόσμο. Με τραγωδίες όπως η "Ερωφίλη", ο "Βασιλεύς Ροδολίνος" και ο "Ζήνων", οι Κρητικοί δραματουργοί αναβίωσαν τα απαράμιλλα έργα των αρχαίων προγόνων τους, του Αισχύλου, του Σοφοκλή και του Ευριπίδη. Φυσικά, από ένα θέατρο τέτοιου βεληνεκούς δε θα μπορούσαν να λείπουν και κωμωδίες όπως ο  "Κατζούρμπος", ο "Στάθης" και ο "Φορτουνάτος" που καλλιέργησαν σε μεγάλο βαθμό το κωμικό στοιχείο και πέρασαν σπουδαία μηνύματα στην Κρήτη του τότε αλλά και στον υπόλοιπο δυτικό κόσμο.

Με τη δημιουργία του νέου ελληνικού κράτος, το 1830, το θέατρο αναβίωσε ξανά μετά και πάλι από μία μακρά στασιμότητα. Άλλωστε πως γίνεται να στερήσει κάποιος το θέατρο από έναν λαό που το έχει στο DNA του; Κατά τον 19ο αιώνα γράφτηκαν αρκετά θεατρικά έργα που συνέβαλαν στην καλλιέργεια του ταλαιπωρημένου από τους τέσσερις αιώνες υποδούλωσης ελληνισμού, "ημέρεψαν" το πνεύμα των Ελλήνων, μετατρέποντάς τους από έναν λαό που μέχρι πρότινος είχε ένα πολεμοχαρές ένστικτο και μία λαχτάρα να απελευθερωθεί από τον τουρκικό ζυγό, σε έναν λαό του πνεύματος και των τεχνών. Με πρωτοπόρο εκείνη την εποχή τον Θεόδωρο Αλκαίο από τη Μυτιλήνη και έργα του όπως η "Άλωσις των Ψαρών" και ο "Θάνατος του Μάρκου Μπότσαρη" και ο "Πιττακός ο Μυτηλιναίος", ο δραματουργός αυτός έδωσε το πρώτο θεμέλιο που έμελλε να οικοδομήσει το νέο ελληνικό θέατρο.

Ο 20ος αιώνας δε, υπήρξε το απαύγασμα, μεταξύ άλλων, του νεοελληνικού θεάτρου. Πολλοί συγγραφείς όπως ο Νίκος Καζαντζάκης και ο Άγγελος Σικελιανός, πλούτισαν τη συλλογή του θεάτρου με πανέμορφα δημιουργήματα. Ο μεν Καζαντζάκης με το "Ξημερώνει" και το "Φασγά", ο δε Σικελιανός με τον "Ασκληπιό", τον "Δαίδαλο στην Κρήτη" , τον "θάνατο του Διγενή" κλπ, εξευγένισαν ακόμα περισσότερο το πνεύμα του μέσου Έλληνα και έδωσαν ένα ηχηρό μήνυμα πως αυτή τη φορά το θέατρο στην Ελλάδα ήρθε για να μείνει. Και άλλοι σπουδαίοι δημιουργοί θεατρικών έργων έδρασαν την ίδια περίοδο με τους προαναφερθέντες, όπως ο Γρηγόριος Ξενόπουλος (Στέλλα Βιολάντη, Ο Τρίτος, Το φιόρο του Λεβάντε κλπ) και ο Παντελής Χορν (Το μελτεμάκι, Το τίμιο σπίτι κλπ).

Σκηνή 2Τον αιώνα αυτό, όμως, έζησαν και έδρασαν και ηθοποιοί τόσο ταλαντούχοι που επηρέασαν σημαντικά όχι μόνο την καθημερινή ζωή του Έλληνα που τους έβλεπε και τους θαύμαζε και ήθελε να τους μοιάσει, αλλά και τον τρόπο σκέψης του. Τεράστια ονόματα όπως η πολυτάλαντη Κυβέλη (1888 - 1978) και η "μισητή αντίζηλός της" Μαρίκα Κοτοπούλη (1887 - 1954), ο Αλέξης Μινωτής (1900 - 1990), η Κατίνα Παξινού (1900 - 1973) μία ηθοποιός βραβευμένη με Όσκαρ, η Έλλη Λαμπέτη (1926 - 1983) και οι δύο "μούσες" του ελληνικού θεάτρου η Τζένη Καρέζη (1934 - 1992) και η Αλίκη Βουγιουκλάκη (1934 - 1996) αλλά και η τιτανομέγιστη Μελίνα Μερκούρη (1920 - 1994),ο Αιμίλιος Βεάκης (1884 - 1951), ο αείμνηστος Μάνος Κατράκης (1908 - 1984), ο Δημήτρης Χορν (1921 - 1998), ο Γιάννης Βόγλης (1937 - 2016) και άλλοι, ήταν προσωπικότητες που αποτέλεσαν πρότυπα για τον Έλληνα, που μέσα από το έργο τους, τον βοήθησαν να ωριμάσει, να βιώσει διάφορες καταστάσεις, να εκφραστεί, να καταφύγει σε ένα ελιξίριο συναισθημάτων όταν το είχε ανάγκη.

Το θέατρο φυσικά μαθαίνει τον άνθρωπο να εξωτερικεύει τα συναισθήματά του. Τον μαθαίνει τι είναι η χαρά, η λύπη, το γέλιο, ο πόνος, ο οδυρμός, ο οίκτος, η συμπόνια, η ευτυχία, το πάθος, το μίσος, η γαλήνη, η ψυχική ηρεμία. Ο Έλληνας μέσα από το θέατρο έμαθε να διαβάζει. Να αντιμετωπίζει τις καταστάσεις δημιουργικά, με περισσότερη συγκέντρωση και φαντασία.

Βεβαίως πρέπει να θυμόμαστε πως το θέατρο λειτούργησε και λειτουργεί ως ενός είδους "καθαρτήριο". Όταν ο Έλληνας ήταν στενοχωρημένος και θλιμμένος, πήγαινε στο θέατρο, έβλεπε κωμωδία και το χαμόγελο διαγραφόταν ξανά στα χείλη του. Όταν πάλι ένιωθε την ανώτερη ανάγκη να προβληματιστεί και να κλάψει, έβλεπε τραγωδία. Μετά από αυτό, όμως, το σημαντικότερο είναι πως αποκτούσε ψυχική ηρεμία και έπαιρνε το μάθημα της ημέρας του. Γι' αυτό πολλοί λένε πως το θέατρο είναι ένα είδος σχολείου. Διδάσκει μαθήματα που ο Έλληνας δεν θα διδαχτεί ποτέ στο σχολείο. Διδάσκει την ανθρωπιά. Και η ανθρωπιά είναι το σημαντικότερο εφόδιο που κάνει τους ανθρώπους ευτυχισμένους.

Το θέατρο φυσικά συνέχισε ακάθεκτο και τον 21ο αιώνα να παρέχει ό,τι μπορεί να δώσει σε ένα διψασμένο κοινό. Και όταν η Ελλάδα χτυπήθηκε από την οικονομική κρίση το 2010, το θέατρο λαβώθηκε μαζί της. Παρόλα αυτά, συνέχισε να προσφέρει απλόχερα τα φώτα του στον Έλληνα που τώρα το είχε ανάγκη όσο καμία άλλη εποχή. Τώρα το θέατρο παίζει το ρόλο του θεράποντα ιατρού για τον ελληνικό λαό που εδώ και οκτώ χρόνια στενάζει κάτω από τον ζυγό της οικονομικής ύφεσης. Το θέατρο, όμως, σαν άγρυπνος φρουρός μένει για να παίξει τον ρόλο του, με νέα πρόσωπα, νέους ταλαντούχους ανθρώπους που ζωντανεύουν όταν πραγματικά ανεβαίνουν στο σανίδι και νιώθουν τη ζέση του κόσμου να τους περιβάλλει.

Οι Έλληνες στην πραγματικότητα, δε σταμάτησαν ποτέ να βλέπουν θέατρο. Όταν δεν έβλεπαν θέατρο, δεν υπήρχε θέατρο. Μία μικρή αφορμή να δώσεις στον Έλληνα, αυτός θα βρει τον τρόπο να ξαναζωντανέψει και να καλλιεργήσει το θέατρο. Οι Έλληνες δε μπορούν να ζήσουν χωρίς θέατρο. Όπως είπε και μία θρυλική μορφή του ελληνικού θεάτρου, ο ιδρυτής του Θεάτρου Τέχνης, Κάρολος Κουν: "Δεν κάνουμε θέατρο για το θέατρο. Δεν κάνουμε θέατρο για να ζήσουμε. Κάνουμε θέατρο για να πλουτίσουμε τους εαυτούς μας, το κοινό που μας παρακολουθεί κι όλοι μαζί να βοηθήσουμε να δημιουργηθεί ένας πλατύς, ψυχικά πλούσιος και ακέραιος πολιτισμός στον τόπο μας".

Και τα λόγια του έχουν επαληθευτεί πλήρως. Το ελληνικό θέατρο δεν αφήνει ποτέ τους Έλληνες χωρίς υλικό. Ακόμα και όταν δεν υπάρχουν νέες ιδέες, ξαναπαίζονται τα έργα των αρχαίων συγγραφέων, πάντα σαν να είναι η πρώτη φορά. Γιατί πάντα το αρχαίο δράμα θα έχει να προσφέρει κάτι νέο. Και πάντα θα εμπνέει τους νέους δραματουργούς και θεατρικούς συγγραφείς.

Στην ουσία, όλα είναι θέατρο στην Ελλάδα. Όπου υπάρχει Έλληνας, υπάρχει και θέατρο. Και όπου υπάρχει θέατρο, υπάρχει και Έλληνας. Και επειδή πάντα θα υπάρχει θέατρο, πάντα θα υπάρχουν και Έλληνες.

 

Γιάννης Καραγιωργάκης 
- Φοιτητής Φιλοσοφικής Σχολής Α.Π.Θ.
- Αναγνώστης του Macroskopio

Διαβάστε Σχετικά…